Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii?

Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii?

Konferencja Naukowa

Wydział Psychologii UW, ul. Stawki 5/7,

Warszawa, 29 września 2017

Konferencja zorganizowana we współpracy Wydziału Psychologii UW, Instytutu Psychologii PAN oraz III Kliniki Psychiatrycznej Instytutu Psychiatrii i Neurologii

 

Celem niniejszej konferencji jest stymulacja dyskusji nad zagadnieniem funkcjonowania poznawczego osób z diagnozą schizofrenii.  Będzie to również okazja do integracji środowiska naukowego aktywnie zajmującego się tym tematem. W trakcie spotkania zostanie podjęta dyskusja na temat etiopatogenezy zaburzeń poznawczych u osób z diagnozą schizofrenii z punktu widzenia procesów biologicznych, psychologicznych i społecznych. W toku spotkanie podjęty zostanie również temat mechanizmów działania wybranych terapii zaburzeń poznawczych. Konferencja jest skierowana w pierwszej kolejności do pracowników naukowych, którzy podejmują się badań nad schizofrenią, a w szczególności w temacie zaburzeń poznawczych w schizofrenii. Dodatkowo z konferencji skorzystają klinicyści – psycholodzy, psychiatrzy, pielęgniarki i pielęgniarze, a także studenci studiów psychologicznych i medycznych. 

Komitet Naukowy: prof. Alina Borkowska, prof. Marek Jarema, prof. Emilia Łojek, dr hab. Robert Balas, dr Łukasz Okruszek, dr Rafał Styła, mgr Joachim Kowalski, mgr Magdalena Linke-Jankowska.

Komitet Organizacyjny:  mgr Joachim Kowalski, mgr Magdalena Linke-Jankowska, dr Łukasz Okruszek, dr Rafał Styła (przewodniczący komitetu).

Miejsce: Wydział Psychologii UW, ul. Stawki 5/7, Warszawa (Muranów).

Termin: 29 września 2017.

Zgłoszenia udziału biernego:  Udział w konferencji jest bezpłatny. Osoby zainteresowane udziałem w konferencji uprzejmie prosimy o wysłanie wiadomości na adres schizofrenia@psych.uw.edu.pl podając następujące dane: imię i nazwisko, tytuł naukowy, podstawowe miejsce pracy, adres e-mail oraz numer telefonu. Liczba miejsc jest ograniczona (w procesie przyjmowania uczestników stosuje się zasadę kolejności zgłoszeń).

Zgłoszenia posterów: Osoby zainteresowane zgłoszeniem posteru uprzejmie prosimy o wysłanie tytułu oraz streszczenia posteru na adres schizofrenia@psych.uw.edu.pl najpóźniej do 10 września 2017 roku.

Adres  internetowy konferencji: www.psychologia.pl/schizofrenia

Program konferencji

9:00-10:30 Sesja I. Wykład plenarny i dyskusja.

Miejsce: aula (parter)

               9:00-9:15. Powitanie. Dr Łukasz Okruszek, dr Rafał Styła

               9:15-10:00. Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii? Prof. Alina Borkowska

               10:00-10:30. Komentarz z różnych perspektyw naukowych oraz dyskusja plenarna. Komentarz przedstawią: dr hab. Robert Balas i prof. Emilia Łojek.

10:45-12:00 Sesja II. Sympozjum: Zaburzenia poznawcze w schizofrenii z perspektywy neuronauki.

Miejsce: aula (parter)

Prowadzący: dr Łukasz Okruszek

Dr Przemysław Adamczyk (Uniwersytet Jagielloński) – Neuronalne podłoże deficytu poznania społecznego w schizofrenii na przykładzie zaburzonego rozumienia figuratywnego znaczenia języka

Dr Błażej Misiak (Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu) – Podprogowy stan zapalny a zaburzenia funkcji poznawczych w schizofrenii

Dr Łukasz Okruszek (IP PAN) – Od percepcji społecznej do teorii umysłu – rola sieci neuronalnych w zaburzeniach poznania społecznego w schizofrenii

12:00-13:00. Długa przerwa. Sesja posterowa. Prowadzący: mgr Joachim Kowalski

13:00-14:30 Sesja III. Sympozjum: Jak ważna jest perspektywa psychologiczna dla rozwikłania zagadki przyczyn zaburzeń poznawczych w schizofrenii?

Miejsce: sala 408 (IV piętro)

Prowadzący: dr Rafał Styła

Dr Beata Hintze (Akademia Pedagogiki Specjalnej)  – Deterioracja czy poprawa funkcjonowania poznawczego w wieloletnim przebiegu schizofrenii? Środowiskowe systemy wsparcia – niedoceniany zasób w procesie zdrowienia osób po kryzysie psychotycznym.

Dr hab. Piotr Świtaj (Instytut Psychiatrii i Neurologii) –  Czy istnieje związek między stygmatyzacją a zaburzeniami poznawczymi w schizofrenii?

Dr Rafał Styła (Uniwersytet Warszawski) –  Zaburzenia poznawcze u osób z diagnozą schizofrenii a proces martwienia się w trakcie wykonywania zadań. Czy martwienie się jest poszukiwanym mediatorem zależności między diagnozą a funkcjonowaniem poznawczym?

14:45-15:45. Sesja IV. Sympozjum: Trening poznawczy – skuteczność i mechanizmy działania. 

Miejsce: sala 408 (IV piętro)

Prowadząca: mgr Magdalena Linke-Jankowska

Mgr Magdalena Linke-Jankowska (Instytut Psychiatrii i Neurologii) – Trening funkcji poznawczych – czy wiemy jak działa?

Prof. nadzw. dr hab. Maryla Sawicka (Akademia Pedagogiki Specjalnej) – Znaczenie treningów usprawniania poznawczego w efektywności  programu naprawczego rehabilitacji osób chorych na schizofrenię

15:45-16:30. Sesja V. Dyskusja panelowa oraz plenarna. Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii?

Miejsce: sala 408 (IV piętro)

W dyskusji panelowej udział wezmą: prof. Emilia Łojek, dr hab. Robert Balas, dr hab. Maryla Sawicka, dr Łukasz Okruszek. Moderatorem dyskusji będzie dr Rafał Styła.

***

Streszczenia wystąpień

Prof. dr hab. Alina Borkowska – Katedra i Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy

Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii ?

Badania nad znaczeniem dysfunkcji poznawczych w schizofrenii mają wieloletnią tradycję, ale ich szczytowy rozwój nastąpił po zebraniu dowodów, głównie dzięki funkcjonalnym badaniom neuroobrazowym, które pozwoliły na identyfikację anomalii w obrębie kluczowych dla rozwoju choroby struktur mózgowia i połączeń neuronalnych pomiędzy nimi. Dzięki badaniom neuropsychologicznym, zwłaszcza podczas funkcjonalnego neuroobrazowania, odkryto, że najważniejsze anomalie dotyczą funkcji kory przedczołowej, a nieprawidłowo funkcjonujące połączenia neuronalne pomiędzy tym obszarem mózgu i innymi strukturami korowymi i podkorowymi są główną przyczyną dysfunkcji poznawczych (tzw. teoria „cognitive dysmetria”). Za najważniejsze uznano dysfunkcje pamięci operacyjnej i funkcji wykonawczych, a nawet schizofrenię nazwano „chorobą pamięci operacyjnej” lub chorobą „kory przedczołowej”.  Sformułowano koncepcję neurorozwojową schizofrenii i opisano czynniki uszkadzające OUN, szczególnie istotne na wczesnych etapach jego rozwoju, które uznano za najważniejsze w etiologii choroby i charakterystycznych dla niej dysfunkcji poznawczych. Wiele istotnych danych odnośnie przyczyn dysfunkcji poznawczych w schizofrenii dostarczyły badania molekularno-genetyczne, zwłaszcza badania nad układem dopaminergicznym, w tym genu Catechol-O-Metyltranferazy, którego funkcjonalny polimorfizm miał odpowiadać za nasilenie zaburzeń pamięci operacyjnej u chorych na schizofrenię. Okazało się jednak, że w tym procesie istotne jest współdziałanie innych genów, związanych z układem dopaminergicznym, ale też serotoninergicznym, gabaergicznym, glutaminergicznym i układem neurotrofin, istotnych w procesach rozwoju OUN i procesach neuroprotekcji i neurodegeneracji. Najbardziej fascynujące doniesienia wiązały się jednak z badaniami epigenetycznymi i zauważeniem relacji pomiędzy genomem a środowiskiem, która m.in. wpływa na ekspresję genów związanych z zaburzeniem, a także lepszym zrozumieniem istotności zmian aktywności poszczególnych genów w ciągu życia. Badania nad tym procesem nadal są niezwykle intensywne, wyodrębniono już ponad 100 genów,  które mogą mieć znaczenie dla rozwoju dysfunkcji poznawczych w schizofrenii i które mają znaczenie w kształtowaniu predyspozycji do choroby. Wyniki tych prac zapoczątkowały poszukiwania markerów predyspozycji do choroby, gdzie markery kognitywne miały ogromne znaczenie w genetycznych studiach nad schizofrenią.

Obecnie większość badaczy jest zgodna, że zaburzenia funkcji poznawczych są najważniejszą grupą objawów psychopatologicznych schizofrenii, związanych z upośledzeniem funkcjonowania psychospołecznego pacjentów, objawami negatywnymi i dezorganizacyjnymi, a jednocześnie najtrudniejszych do leczenia. O ile objawy wytwórcze, związane z nadaktywnością dopaminergiczną w strukturach podkorowych, szczególnie w układzie limbicznym, są łatwe do leczenia farmakologicznego, nawet przy pomocy neuroleptyków typowych, to leczenie dysfunkcji poznawczych wymaga większej finezji. Wprowadzenie do leczenia leków nowej II i III generacji, wykazujących zróżnicowaną aktywność w poszczególnych strukturach mózgowia, dało szansę na uwzględnienie dysfunkcji poznawczych jako celu leczenia i zmniejszyło lęk psychiatrów przed koniecznością zmierzenia się z tym problemem.  Wkrótce jednak okazało się, że najlepiej działające leki nie dają trwałych efektów w odniesieniu do funkcji poznawczych, natomiast istotne jest tu leczenie wielospecjalistyczne, w tym neuropsychologiczne. Jednym z badaczy który przyczynił się do wniesienia nowej jakości w kompleksowym leczeniu schizofrenii był noblista Erik Kandell, nagrodzony za opisanie mechanizmów neurobiologicznych zmian w OUN (w tym sprzężenia genom-środowisko) dokonujących się pod wpływem treningu opartego na pamięci. Dzięki pracom badaczy w tym nurcie na całym świecie terapię neuropsychologiczną wraz z nowoczesną farmakoterapią uznaje się obecnie za kluczową w leczeniu dysfunkcji poznawczych w schizofrenii.

Warto też zauważyć, że pierwsze badania nad funkcjami poznawczymi w schizofrenii wykonywano u pacjentów leczonych neuroleptykami typowymi, często w politerapii z benzodiazepinami, znacznie zaburzającymi procesy poznawcze.  Obserwacje z ostatnich lat częściej dotyczą osób od pierwszego zachorowania leczonych lekami nowej generacji, korzystających z terapii neuropsychologicznej. Pacjenci tacy uzyskują znacznie lepsze wyniki w testach neuropsychologicznych, co przekłada się na to, że wielu z nich uczy się, pracuje, znacznie lepiej funkcjonuje w społeczeństwie. Obserwacja ta jest dowodem, jak ważne jest kompleksowe leczenie dysfunkcji poznawczych w schizofrenii.

Dr n. med. Przemysław Adamczyk – Instytut Psychologii, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Neuronalne podłoże deficytu poznania społecznego w schizofrenii na przykładzie zaburzonego rozumienia figuratywnego znaczenia języka

Jednym z przejawów zaburzeń poznania społecznego w schizofrenii jest ich negatywny wpływ na funkcje językowe i komunikacyjne. Specyficzne deficyty zaburzeń funkcji językowych w schizofrenii współwystępując z deficytami funkcji poznawczych negatywnie wpływają na funkcjonowanie społeczne osób chorych, stanowiąc tym samym ważny obszar rehabilitacji funkcjonalno-społecznej.

Istniejące doniesienia dotyczące deficytu rozumienia humoru, jako specyficznego przejawu zaburzenia rozumienia figuratywnego znaczenia mowy w schizofrenii, wskazują na ich powszechne występowanie na poziomie behawioralnym, niewiele jednak mówiąc o ich podłożu neuronalnym. Prezentowane badania wypełniają tę lukę, rozszerzając wiedzę o neuronalnym podłożu zaburzeń komunikacyjnych w schizofrenii.

W prezentowanym projekcie przeprowadzono dwa eksperymenty nad rozumieniem humoru z wykorzystaniem metod EEG i MRI. Do badań zostały zrekrutowane dwie grupy i dwie podgrupy badawcze, tj. [1] grupa kliniczna (n=40) osób chorych na schizofrenię, diagnozowanych przez lekarza psychiatrę wg ICD-10 wraz z pomiarem nasilenia objawów psychopatologicznych (skala PANSS) oraz badanych przez psychologa (test MoCA), którzy brali udział w badaniach EEG i spośród których wybrano podgrupę do badań fMRI/DTI (n=25); [2] grupa kontrolna (n=40) osób zdrowych dobranych do grupy klinicznej względem danych demograficznych biorących udział w badaniach EEG i spośród nich wybrana podgrupa (n=20) do badań fMRI/DTI.

Na poziomie behawioralnym, osoby ze schizofrenią charakteryzują się niespecyficznym wzrostem czasów reakcji oraz gorszym rozumieniem dowcipów tekstowych i obrazkowych, wraz z oceną bodźców absurdalnych jako śmieszniejszych w porównaniu z grupą kontrolną. W badaniach fMRI zaobserwowano w grupie klinicznej hypofunkcję przyśrodkowej kory przedczołowej lewej półkuli oraz w prawym przednim zakręcie obręczy i tylnym płacie skroniowym podczas procesowania humoru i oceny zrozumiałości i śmieszności dowcipów tekstowych; oraz prawego płacika ciemieniowego (Supramarginal/IPL) podczas procesowania dowcipów obrazkowych. Uzyskane dane EEG wskazały na funkcjonalne zaburzenia aktywacji wielu obszarów mózgu, wskazując na odmienny przebieg propagacji pobudzenia w sieci neuronalnej związanej z opracowaniem humoru w schizofrenii. Co istotne, zaobserwowano mniejsze zaangażowanie prawej półkuli mózgu w opracowywaniu humoru u osób ze schizofrenią, ze szczególnym uwzględnieniem częściowej delecji propagacji pobudzenia w prawym płaciku skroniowo-ciemieniowym. Uzyskane dane strukturalne DTI, poprzez zbadanie organizacji połączeń aksonalnych między tymi obszarami (analiza obrazowania tensora dyfuzji w badaniach rezonansem magnetycznym) wskazały na istotne różnice połączeń aksonalnych w prawym przednim zakręcie obręczy w badanych grupach. W grupie klinicznej anizotropia frakcjonowana połączeń aksonalnych była mniejsza w porównaniu do grupy kontrolnej. Co ważne, ten obszar został zidentyfikowany w badaniach fMRI jako jeden z najbardziej kluczowych w procesowaniu materiału humorystycznego (zrozumienie humoru i ocena jego śmieszności), a jego hypofunkcję zaobserwowano w grupie klinicznej.

Uzyskane dane wskazują, iż potencjalną przyczyną deficytu rozumienia humoru w schizofrenii jest nieprawidłowa propagacja pobudzenia neuronalnego podczas opracowywania niezgodności semantycznej puenty, związana z odmiennym wzorcem aktywacji sieci neuronalnej w linii czołowo-skroniowo-ciemieniowej, ze szczególnym uwzględnieniem deficytu aktywacji prawej półkuli. (Projekt finansowany przez Narodowe Centrum Nauki w ramach grantu 2014/13/B/HS6/03091.)

Dr Błażej Misiak – Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Podprogowy stan zapalny a zaburzenia funkcji poznawczych w schizofrenii

Podprogowy stan zapalny, manifestujący się nadprodukcją białek ostrej fazy, podwyższonym stężeniem cytokin prozapalnych, aktywacją mikrogleju oraz obecnością szeregu specyficznych i niespecyficznych przeciwciał może odgrywać istotną rolę w patofizjologii schizofrenii. Nieprawidłowości odpowiedzi immunologicznej w schizofrenii mogą mieć również istotne znaczenie kliniczne. Wykazano, iż niektóre zaburzenia immunologiczno-zapalne mogą być związane z gorszą odpowiedzią na leczenie farmakologiczne oraz stanowić predyktor przewlekłego przebiegu schizofrenii z towarzyszącą deterioracją poznawczo-funkcjonalną. W wielu badaniach stwierdzono również związek pomiędzy stężeniem szeregu markerów stanu zapalnego oraz poziomem funkcjonowania poznawczego. Najwięcej dotychczas przeprowadzonych badań dotyczyło białka C-reaktywnego (CRP), którego podwyższony poziom był związany z gorszym funkcjonowaniem w zakresie pamięci, uwagi, szybkości przetwarzania, funkcji wykonawczych czy zdolności uczenia. Istnieje również szereg badań sugerujących związek pomiędzy nadprodukcją cytokin prozapalnych oraz gorszym funkcjonowaniem poznawczym. Celem wykładu jest przedstawienie aktualnego stanu badań nad znaczeniem nieprawidłowości immunologiczno-zapalnych w rozwoju zaburzeń funkcji poznawczych oraz zaprezentowanie aktualnych wyników prób klinicznych zmierzających do wprowadzenia środków prokognitywnych o działaniu immunomodulującym lub przeciwzapalnym.

Dr Łukasz Okruszek – Pracownia Neuronauki Klinicznej Instytut Psychologii PAN

Od percepcji społecznej do teorii umysłu – rola sieci neuronalnych w zaburzeniach poznania społecznego w schizofrenii

Termin „poznanie społeczne” obejmuje szereg procesów, które niezbędne są do sprawnego funkcjonowania wśród innych ludzi, m.in. percepcję społeczną, rozpoznawanie i przetwarzanie emocji czy umiejętność atrybucji stanów mentalnych osobom trzecim (tzw. „teoria umysłu”). Deficyty w zakresie umiejętności związanych z poznaniem społecznym wskazywane są wśród głównych czynników determinujących funkcjonowanie pacjentów chorych na schizofrenię w codziennych sytuacjach. Jedną z kompetencji, które niezbędne są do zrozumienia natury procesów zachodzących pomiędzy osobami znajdującymi się w otaczającym nas środowisku jest zdolność przetwarzania intencji komunikacyjnych. W licznych badaniach udokumentowano, iż osoby zdrowe są w stanie z dużą łatwością wykryć i zinterpretować intencje komunikacyjne osób trzecich, zaś procesowi temu towarzyszy zwiększona aktywność sieci neuronalnych powiązanych z teorią umysłu (mentalizing) oraz obserwacją czynności (mirroring). Niniejsze wystąpienie poświęcone będzie cyklowi badań dotyczących zdolności interpretacji intencji i interakcji komunikacyjnych u osób chorych na schizofrenię. Zaprezentowane zostaną wyniki trzech badań, które oparte były na bodźcach prezentujących przy użyciu ruchu punktów świetlnych interakcje lub też indywidualne działania dwóch osób. W pierwszym z nim udokumentowano deficyty w zakresie zdolności do sklasyfikowania i rozpoznania specyficznych czynności prezentowanych w sposób jawny. W drugim z nich, zaobserwowano, iż pacjenci, mimo ogólnego obniżenia zdolności wykrywania ruchu biologicznego, są w stanie użyć informacji związanych z gestem komunikacyjnym jednej osoby by przewidzieć odpowiedź drugiej z nich. W ostatnim z prezentowanych badań przy użyciu funkcjonalnego rezonansu magnetycznego przeanalizowane zostały wzorce aktywności neuronalnej związanej z przetwarzaniem interakcji komunikacyjnych u osób zdrowych i pacjentów chorych na schizofrenię. W obu grupach obserwowano aktywność sieci związanych z atrybucją stanów mentalnych (m.in. przyśrodkowa kora przedczołowa, bruzda skroniowa górna/ styk ciemieniowo – skroniowy), jak i obserwacją czynności (kora przedruchowa, bruzda śródciemieniowa). Jednocześnie u osób chorych na schizofrenię zaobserwowano mniejszą aktywność tylnej części prawej bruzdy skroniowej górnej (rpSTS), jak również zmniejszoną łączność funkcjonalną tej struktury z innymi sieciami neuronalnymi w trakcie rozpoznawania interakcji komunikacyjnych. Wynik ten wskazywać może na istotną rolę zaburzeń aktywności pSTS, będącego strukturą kluczową dla procesów percepcji społecznej dla deficytów w zakresie zdolności związanych z poznaniem społecznego wyższego rzędu obserwowanych u pacjentów. Wyniki cyklu badań sugerują, iż u osób chorych na schizofrenię deficyty w zakresie poznania społecznego odnoszą się w większym stopniu do refleksyjnego poznania społecznego (reflexive social cognition; np. teoria umysłu, rozpoznawanie emocji) niż odruchowych  (reflective social cognition; np. automatyczna reakcja emocjonalne, przetwarzanie obserwowanych czynności).

Dr Beata Hintze – Instytut Psychologii, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie

Deterioracja czy poprawa funkcjonowania poznawczego w wieloletnim przebiegu schizofrenii? Środowiskowe systemy wsparcia – niedoceniany zasób w procesie zdrowienia osób po kryzysie psychotycznym.

Prezentowane badanie miało na celu porównanie poziomu funkcjonowania poznawczego osób z EOS z osobami z AOS z tym samym okresem trwania choroby, co najmniej 10 lat będących uczestnikami środowiskowych systemów wsparcia.

Zbadano 60 osób dorosłych z diagnozą schizofrenii paranoidalnej wg. ICD-10 oraz 80 osób zdrowych (grupy kontrolne dobrane pod względem wieku i wykształcenia). Do oceny funkcjonowania poznawczego wykorzystano: Test Sortowania Kart Wisconsin, Test N-back, Test Łączenia Punktów część A i B, Test Fluencji Słownej, Kalifornijski Test Uczenia się Językowego. Ocena występowania objawów psychopatologicznych dokonano przy użyciu skali PANSS.

Grupy kliniczne (EOS i AOS) nie różniły się istotnie między sobą w poziomie wykonania zastosowanych testów neuropsychologicznych. Uzyskano istotne różnice między grupami klinicznymi a dobranymi do nich grupami kontrolnymi w części testów, jednak w kilku testach uzyskali oni takie same rezultaty jak osoby zdrowe. Uzyskane wyniki sugerują taki sam poziom funkcjonowania poznawczego u osób z EOS i osób z AOS po wielu latach trwania choroby, pomimo różnic w poziomie wykształcenia, w latach pracy zawodowej i pobytu na rencie. Środowiskowe systemy wsparcia wraz nowoczesną farmakoterapią wpłynęły pozytywnie na funkcjonowanie poznawcze, szczególnie u osób z EOS. Wyniki te zaprzeczają hipotezie o deterioracji funkcji poznawczych w wieloletnim przebiegu schizofrenii.

Dr hab. Piotr Świtaj – Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Czy istnieje związek między stygmatyzacją a zaburzeniami poznawczymi w schizofrenii?

Stygmatyzacja jest silnym stresorem, wpływającym negatywnie na przebieg schizofrenii. Z perspektywy psychologicznej szczególne znaczenie ma tzw. autostygmatyzacja (self-stigma), czyli reakcja osób chorujących psychicznie na rozpowszechnione w społeczeństwie negatywne stereotypy choroby psychicznej, polegająca na odniesieniu ich do siebie, akceptacji i internalizacji. Celem prezentacji jest podsumowanie wyników zaskakująco nielicznych badań nad wpływem autostygmatyzacji na funkcjonowanie poznawcze osób z rozpoznaniem schizofrenii oraz próba zidentyfikowania potencjalnych mechanizmów i mediatorów tego wpływu.

Dr Rafał Styła – Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego

Zaburzenia poznawcze u osób z diagnozą schizofrenii a proces martwienia się w trakcie wykonywania zadań. Czy martwienie się jest poszukiwanym mediatorem zależności między diagnozą a funkcjonowaniem poznawczym?

Liczne badania podsumowywane w metaanalizach jednoznacznie wskazują, że osoby z diagnozą schizofrenii uzyskują niższe wyniki w testach poznawczych niż osoby zdrowe (Dickinson, Schaefer, Weinberger, 2013). Współcześnie nie budzi również wiele wątpliwości teza, że osoby z diagnozą schizofrenii doświadczają więcej lęku niż osoby w populacji ogólnej (Freeman, Garety, 1999; Morrison, Wells, 2007; Ohi i wsp., 2016). Wiemy również, co zostało ukazane w metaanalizie badań opublikowanej w 2016 roku  (Moran, 2016; k=123 badań), że istnieje istotna statystycznie korelacja między lękiem a funkcjonowaniem pamięci roboczej (g=-0,33), a związek między martwieniem się, które jest poznawczą komponentą lęku, a pamięcią roboczą jest jeszcze silniejszy (g=-0,45).

Łącząc wyżej wymienione informacje w jednym modelu przeprowadziliśmy (Zajenkowski, Jędrasik-Styła, Styła, 2015) badanie w grupie osób z diagnozą schizofrenii (n=28) oraz osób zdrowych (n=28) dokonując pomiaru między innymi kontroli uwagowej za pomocą komputerowego testu ANT (Attention Network Test) oraz nasilenia martwienia się w trakcie wykonywania zadania. Badanie to ukazało, że proces martwienia się w trakcie wykonywania zadania istotnie statystycznie mediował związek między grupą osób badanych (osoby z diagnozą schizofrenii/osoby zdrowe) a wynikami w teście ANT.

Podstawowym ograniczeniem wyżej opisanego badania był jego korelacyjny charakter. W związku z tym przeprowadzono badanie eksperymentalne (Styła, w przygotowaniu), w którym udział wzięło 60 osób z diagnozą schizofrenii oraz 60 osób zdrowych. Każdy uczestnik został losowo przydzielony do jednej z trzech grup: (1) indukcji martwienia się, (2) redukcji martwienia się oraz (3) warunku neutralnego. Funkcjonowanie poznawcze zbadano za pomocą następujących narzędzi: Próba Kolejności Cyfr i Liter (Letter Number Sequencing, LNS), Test Łączenia Punktów (Test Making Trail, TMT) część A i B, Skala Pamięci Wechslera-III (Spatial Span) wersja wprost (SS-F) i wspak (SS-B). Nasilenie martwienia się w trakcie wykonywania zadania wykonano za pomocą Kwestionariusza Stanu Stresu (Dundee Stress State Questionnaire, DSSQ). Manipulacja eksperymentalna okazała się skuteczna wyłącznie w grupie osób o dużej tendencji do martwienia się, w której znalazło się 41 osób z diagnozą schizofrenii oraz 35 osób z grupy kontrolnej. Badanie ukazało, że uczestnicy silnie martwiący się będący w grupie indukcji martwienia się uzyskali statystycznie istotnie niższe wyniki w teście LNS niż osoby w grupie redukcji martwienia się i warunku neutralnym (d=0,52).

Przedstawione wyniki pierwszego badania dają wstępne potwierdzenie, że w grupie osób z diagnozą schizofrenii obserwowane zaburzenia wybranych funkcji poznawczych (np. kontroli uwagowej) mogą być powiązane ze zwiększonym – w porównaniu do grupy osób zdrowych – nasileniem procesu martwienia się w trakcie zadania. Wyniki drugiego badania sugerują z kolei w zgodzie z Teorią Kontroli Uwagowej (Attentional Control Theory), że przynajmniej w grupie osób o silnej tendencji do martwienia się – w tym również osób z diagnozą schizofrenii -, proces martwienia się w trakcie zadania może być przyczyną uzyskiwania gorszych wyników w wybranych testach neuropoznawczych.

Magdalena Linke-Jankowska – III Klinika Psychiatryczna, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Trening funkcji poznawczych – czy wiemy jak działa?

Zaburzenia funkcji poznawczych u osób chorujących na schizofrenię w istotny sposób przyczyniają się do ich złego funkcjonowania w codziennym życiu. W literaturze przedmiotu istnieją  wystarczające dowody wskazujące, że trudności poznawcze doświadczane przez osoby chorujące na schizofrenię podlegają zmianie i mogą być łagodzone poprzez zastosowanie treningów funkcji poznawczych (Cognitive Remediation Therapy, CRT). Do tej pory trudno jest jednak przedstawić mechanizm wyjaśniający działanie CRT. Czy jest on jednak niezbędny? Wydaje się, że rozpowszechnianie tej metody leczenia może odbywać się na drodze empirycznej. Nowe badania nad skutecznością CRT dostarczają kolejnych informacji na temat jej użyteczności nie tylko jako metody służącej poprawie funkcjonowania poznawczego. Celem prezentacji jest przedstawienie aktualnego stanu wiedzy na temat CRT oraz zaprezentowanie badania własnego, którego celem była ocena wpływu komputerowego treningu funkcji poznawczych na funkcjonowanie poznawcze, psychospołeczne i nasilenie objawów psychopatologicznych u osób hospitalizowanych z rozpoznaniem schizofrenii. W badaniu wzięło udział 66 pacjentów. Osoby badane uczestniczyły w bogatym programie terapeutycznym oferowanym w oddziale oraz dodatkowo w 30 godzinach komputerowego treningu funkcji poznawczych lub w 30 godzinach aktywnego warunku kontrolnego. Uzyskane wyniki nie wykazały wyraźnej przewagi zastosowania komputerowego treningu funkcji poznawczych nad interwencjami niespecyficznymi w poprawie funkcjonowania poznawczego hospitalizowanych osób chorujących na schizofrenię, natomiast wskazały na jego przewagę w zmniejszeniu nasilenia objawów psychopatologicznych, zwłaszcza objawów negatywnych.

Dr hab., prof. Maryla Sawicka – Instytut Psychologii, Akademia Pedagogiki Specjalnej

Znaczenie treningów usprawniania poznawczego w efektywności programu naprawczego rehabilitacji osób chorych na schizofrenię

Prawie 80% osób z rozpoznaniem schizofrenii prezentuje różnego rodzaju deficyty poznawcze dotyczące, przede wszystkim: szybkości przetwarzania informacji, uwagi/czujności, pamięci roboczej, uczenia się werbalnego, myślenia i rozwiązywania problemów. Zaburzenia poznawcze są uważane za podstawę kształtowania się objawów negatywnych schizofrenii. Dysfunkcje poznawcze są silnie skorelowane ze złym rokowaniem funkcjonalnym oraz są lepszymi predyktorami ogólnego wyniku rehabilitacji niż objawy pozytywne schizofrenii. Należy zaznaczyć, że leczenie farmakologiczne i terapeutyczne może skutecznie zmniejszyć objawy pozytywne jednocześnie nie wpływając znacząco na poprawę funkcji poznawczych. Z tych powodów rehabilitacja poznawcza i ta przeprowadzana w modelu naprawczym cieszy się dużym zainteresowaniem wśród praktyków i teoretyków zainteresowanych rehabilitacją osób chorych na schizofrenię. W ujęciu można wyróżnić dwa rodzaje podejścia do rehabilitacji poznawczej:

  • treningi przeprowadzane bez wyraźnie określonego u pacjenta deficytu, co oznacza że rehabilitacja jest oparta na systematycznym powtarzaniu zadania, które staje się coraz bardziej trudne i gdzie pacjenci uczą się niejawnie strategii metodą prób i błędów;
  • treningi umiejętności stosowania określonych strategii rozwiązywania zadań.

Model naprawczy w rehabilitacji stanowi inne podejście do roli jaką mogą pełnić treningi poznawcze w leczeniu osób chorych na schizofrenię. W modelu tym zakłada się, że podstawę trudności w funkcjonowaniu stanowią deficyty poznawcze. Z tego powodu bazą dla wszystkich innych oddziaływań rehabilitacyjnych jest, w pierwszej kolejności usprawnianie funkcjonowania poznawczego.

Celem prezentowanego badania jest określenie skuteczności treningów poznawczych stosowanych w modelu naprawczym rehabilitacji zaburzeń psychicznych.