Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii?

Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii?

Konferencja Naukowa

Wydział Psychologii UW, ul. Stawki 5/7,

Warszawa, 29 września 2017

Konferencja zorganizowana we współpracy Wydziału Psychologii UW, Instytutu Psychologii PAN oraz III Kliniki Psychiatrycznej Instytutu Psychiatrii i Neurologii

 

Celem niniejszej konferencji jest stymulacja dyskusji nad zagadnieniem funkcjonowania poznawczego osób z diagnozą schizofrenii.  Będzie to również okazja do integracji środowiska naukowego aktywnie zajmującego się tym tematem. W trakcie spotkania zostanie podjęta dyskusja na temat etiopatogenezy zaburzeń poznawczych u osób z diagnozą schizofrenii z punktu widzenia procesów biologicznych, psychologicznych i społecznych. W toku spotkanie podjęty zostanie również temat mechanizmów działania wybranych terapii zaburzeń poznawczych. Konferencja jest skierowana w pierwszej kolejności do pracowników naukowych, którzy podejmują się badań nad schizofrenią, a w szczególności w temacie zaburzeń poznawczych w schizofrenii. Dodatkowo z konferencji skorzystają klinicyści – psycholodzy, psychiatrzy, pielęgniarki i pielęgniarze, a także studenci studiów psychologicznych i medycznych. 

Komitet Naukowy: Pełen skład komitetu w trakcie ustalania.

Komitet Organizacyjny:  mgr Joachim Kowalski, mgr Magdalena Linke-Jankowska, dr Łukasz Okruszek, dr Rafał Styła (przewodniczący komitetu).

Miejsce: Wydział Psychologii UW, ul. Stawki 5/7, Warszawa (Muranów).

Termin: 29 września 2017.

Zgłoszenia udziału biernego:  Udział w konferencji jest bezpłatny. Osoby zainteresowane udziałem w konferencji uprzejmie prosimy o wysłanie wiadomości na adres schizofrenia@psych.uw.edu.pl podając następujące dane: imię i nazwisko, tytuł naukowy, podstawowe miejsce pracy, adres e-mail oraz numer telefonu. Liczba miejsc jest ograniczona (w procesie przyjmowania uczestników stosuje się zasadę kolejności zgłoszeń).

Zgłoszenia posterów: Osoby zainteresowane zgłoszeniem posteru uprzejmie prosimy o wysłanie tytułu oraz streszczenia posteru na adres schizofrenia@psych.uw.edu.pl najpóźniej do 10 września 2017 roku.

Adres  internetowy seminarium: www.psychologia.pl/schizofrenia

Program konferencji

9:00-10:30 Sesja I. Wykład plenarny i dyskusja.

               9:00-9:15. Powitanie. Dr Łukasz Okruszek, dr Rafał Styła

               9:15-10:00. Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii? prof. Alina Borkowska

               10:00-10:30. Komentarz z różnych perspektyw naukowych oraz dyskusja plenarna.

10:45-12:00 Sesja II. Sympozjum: Zaburzenia poznawcze w schizofrenii z perspektywy neuronauki. Prowadzący: dr Łukasz Okruszek

Dr Przemysław Adamczyk (Uniwersytet Jagielloński) – Neuronalne podłoże deficytu poznania społecznego w schizofrenii na przykładzie zaburzonego rozumienia figuratywnego znaczenia języka

Dr Błażej Misiak (Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu) – Podprogowy stan zapalny a zaburzenia funkcji poznawczych w schizofrenii

Dr Łukasz Okruszek (IP PAN) – Od percepcji społecznej do teorii umysłu – rola sieci neuronalnych w zaburzeniach poznania społecznego w schizofrenii

12:00-13:00. Długa przerwa. Sesja posterowa. Prowadzący: mgr Joachim Kowalski

13:00-14:30 Sesja III. Sympozjum: Jak ważna jest perspektywa psychologiczna dla rozwikłania zagadki przyczyn zaburzeń poznawczych w schizofrenii? Prowadzący: dr Rafał Styła

Dr Beata Hintze (Akademia Pedagogiki Specjalnej)  – Deterioracja czy poprawa funkcjonowania poznawczego w wieloletnim przebiegu schizofrenii? Środowiskowe systemy wsparcia – niedoceniany zasób w procesie zdrowienia osób po kryzysie psychotycznym.

Dr hab. Piotr Świtaj (Instytut Psychiatrii i Neurologii) –  Czy istnieje związek między stygmatyzacją a zaburzeniami poznawczymi w schizofrenii?

Dr Magdalena Nowicka (Uniwersytet SWPS) – Regulacja emocjonalna w schizofrenii i jej związek z poziomem kompetencji społecznych i funkcjonowaniem poznawczym chorych

Dr Rafał Styła (Uniwersytet Warszawski) –  Zaburzenia poznawcze u osób z diagnozą schizofrenii a proces martwienia się w trakcie wykonywania zadań. Czy martwienie się jest poszukiwanym mediatorem zależności między diagnozą a funkcjonowaniem poznawczym?

14:45-15:45. Sesja IV. Sympozjum: Trening poznawczy – skuteczność i mechanizmy działania. Prowadząca: mgr Magdalena Linke-Jankowska

Mgr Magdalena Linke-Jankowska (Instytut Psychiatrii i Neurologii) – Trening funkcji poznawczych – czy wiemy jak działa?

Prof. nadzw. dr hab. Maryla Sawicka (Akademia Pedagogiki Specjalnej) – Znaczenie treningów usprawniania poznawczego w efektywności  programu naprawczego rehabilitacji osób chorych na schizofrenię

15:45-16:30. Sesja V. Dyskusja panelowa oraz plenarna. Zaburzenia poznawcze – kluczowy aspekt schizofrenii?

***

Streszczenia wystąpień

Dr Beata Hintze – Instytut Psychologii, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie

Deterioracja czy poprawa funkcjonowania poznawczego w wieloletnim przebiegu schizofrenii? Środowiskowe systemy wsparcia – niedoceniany zasób w procesie zdrowienia osób po kryzysie psychotycznym.

Prezentowane badanie miało na celu porównanie poziomu funkcjonowania poznawczego osób z EOS z osobami z AOS z tym samym okresem trwania choroby, co najmniej 10 lat będących uczestnikami środowiskowych systemów wsparcia.

Zbadano 60 osób dorosłych z diagnozą schizofrenii paranoidalnej wg. ICD-10 oraz 80 osób zdrowych (grupy kontrolne dobrane pod względem wieku i wykształcenia). Do oceny funkcjonowania poznawczego wykorzystano: Test Sortowania Kart Wisconsin, Test N-back, Test Łączenia Punktów część A i B, Test Fluencji Słownej, Kalifornijski Test Uczenia się Językowego. Ocena występowania objawów psychopatologicznych dokonano przy użyciu skali PANSS.

Grupy kliniczne (EOS i AOS) nie różniły się istotnie między sobą w poziomie wykonania zastosowanych testów neuropsychologicznych. Uzyskano istotne różnice między grupami klinicznymi a dobranymi do nich grupami kontrolnymi w części testów, jednak w kilku testach uzyskali oni takie same rezultaty jak osoby zdrowe. Uzyskane wyniki sugerują taki sam poziom funkcjonowania poznawczego u osób z EOS i osób z AOS po wielu latach trwania choroby, pomimo różnic w poziomie wykształcenia, w latach pracy zawodowej i pobytu na rencie. Środowiskowe systemy wsparcia wraz nowoczesną farmakoterapią wpłynęły pozytywnie na funkcjonowanie poznawcze, szczególnie u osób z EOS. Wyniki te zaprzeczają hipotezie o deterioracji funkcji poznawczych w wieloletnim przebiegu schizofrenii.

Dr Magdalena Nowicka – Uniwersytet SWPS w Warszawie

Regulacja emocjonalna w schizofrenii i jej związek z poziomem kompetencji społecznych i funkcjonowaniem poznawczym chorych

Schizofrenia wiązana jest przede wszystkim z zaburzeniami funkcji poznawczych.Tymczasem to także trudności w zakresie funkcjonowania emocjonalnego, w tym nieprawidłowe wzorce regulacji emocjonalnej w istotny sposób przyczyniają się do złego funkcjonowania chorych w codziennym życiu. Jak dotąd przeprowadzono i opisano niewiele badań dotyczących specyficznych dla schizofrenii wzorców regulacji emocjonalnej.  W prezentowanych badaniach podjęto się analizy specyfiki regulacji emocjonalnej u osób chorujących na schizofrenię. Próbowano odpowiedzieć na pytanie czy pacjenci różnią się od osób zdrowych pod względem częstości stosowania określonych zabiegów regulacyjnych oraz jaka jest dynamika nastroju osób schizofrenicznych. Analizowano także czy specyfika procesu regulacji emocjonalnej pozostaje w związku z funkcjonowaniem poznawczym oraz poziomem kompetencji społecznych osób chorych.

W badaniach wzięło udział 70 pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii paranoidalnej oraz 70 osób zdrowych. W fazie kwestionariuszowej badań wykorzystano kwestionariusz  Zabiegi Regulacji Nastroju, Kwestionariusz Poznawczej Regulacji Emocji, Kwestionariusz Kompetencji Społecznych oraz Test Rozumienia Emocji. W fazie eksperymentalnej badania do pomiaru dynamiki nastroju wykorzystano Przymiotnikową Skalę Nastroju oraz emocjonalną wersję testu decyzji leksykalnych.

Wyniki uzyskane w badaniach kwestionariuszowych wykazały, iż osoby chorujące na schizofrenię deklarują częstsze stosowanie zabiegów obniżania nastroju, przede wszystkim zaś tych związanych z obniżaniem nastroju pozytywnego. Spośród strategii poznawczych chorzy częściej niż zdrowi stosują strategie nieadaptacyjne (z wyjątkiem strategii pozytywnego przewartościowania i stwarzania perspektywy). Dane uzyskane w fazie eksperymentalnej wskazały, iż u osób chorujących na schizofrenię obserwuje się pewien sztywny wzorzec zmian nastroju polegający na podtrzymywaniu na niezmiennym poziomie przeżywanego stanu afektywnego niezależnie od jego walencji. Co więcej, zmienne związane z regulacją emocjonalną okazały się być istotnymi predyktorami zarówno poziomu kompetencji społecznych, jak i efektywności funkcjonowania poznawczego (pamięć operacyjna i funkcje wykonawcze).

Dr Rafał Styła – Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego

Zaburzenia poznawcze u osób z diagnozą schizofrenii a proces martwienia się w trakcie wykonywania zadań. Czy martwienie się jest poszukiwanym mediatorem zależności między diagnozą a funkcjonowaniem poznawczym?

Liczne badania podsumowywane w metaanalizach jednoznacznie wskazują, że osoby z diagnozą schizofrenii uzyskują niższe wyniki w testach poznawczych niż osoby zdrowe (Dickinson, Schaefer, Weinberger, 2013). Współcześnie nie budzi również wiele wątpliwości teza, że osoby z diagnozą schizofrenii doświadczają więcej lęku niż osoby w populacji ogólnej (Freeman, Garety, 1999; Morrison, Wells, 2007; Ohi i wsp., 2016). Wiemy również, co zostało ukazane w metaanalizie badań opublikowanej w 2016 roku  (Moran, 2016; k=123 badań), że istnieje istotna statystycznie korelacja między lękiem a funkcjonowaniem pamięci roboczej (g=-0,33), a związek między martwieniem się, które jest poznawczą komponentą lęku, a pamięcią roboczą jest jeszcze silniejszy (g=-0,45).

Łącząc wyżej wymienione informacje w jednym modelu przeprowadziliśmy (Zajenkowski, Jędrasik-Styła, Styła, 2015) badanie w grupie osób z diagnozą schizofrenii (n=28) oraz osób zdrowych (n=28) dokonując pomiaru między innymi kontroli uwagowej za pomocą komputerowego testu ANT (Attention Network Test) oraz nasilenia martwienia się w trakcie wykonywania zadania. Badanie to ukazało, że proces martwienia się w trakcie wykonywania zadania istotnie statystycznie mediował związek między grupą osób badanych (osoby z diagnozą schizofrenii/osoby zdrowe) a wynikami w teście ANT.

Podstawowym ograniczeniem wyżej opisanego badania był jego korelacyjny charakter. W związku z tym przeprowadzono badanie eksperymentalne (Styła, w przygotowaniu), w którym udział wzięło 60 osób z diagnozą schizofrenii oraz 60 osób zdrowych. Każdy uczestnik został losowo przydzielony do jednej z trzech grup: (1) indukcji martwienia się, (2) redukcji martwienia się oraz (3) warunku neutralnego. Funkcjonowanie poznawcze zbadano za pomocą następujących narzędzi: Próba Kolejności Cyfr i Liter (Letter Number Sequencing, LNS), Test Łączenia Punktów (Test Making Trail, TMT) część A i B, Skala Pamięci Wechslera-III (Spatial Span) wersja wprost (SS-F) i wspak (SS-B). Nasilenie martwienia się w trakcie wykonywania zadania wykonano za pomocą Kwestionariusza Stanu Stresu (Dundee Stress State Questionnaire, DSSQ). Manipulacja eksperymentalna okazała się skuteczna wyłącznie w grupie osób o dużej tendencji do martwienia się, w której znalazło się 41 osób z diagnozą schizofrenii oraz 35 osób z grupy kontrolnej. Badanie ukazało, że uczestnicy silnie martwiący się będący w grupie indukcji martwienia się uzyskali statystycznie istotnie niższe wyniki w teście LNS niż osoby w grupie redukcji martwienia się i warunku neutralnym (d=0,52).

Przedstawione wyniki pierwszego badania dają wstępne potwierdzenie, że w grupie osób z diagnozą schizofrenii obserwowane zaburzenia wybranych funkcji poznawczych (np. kontroli uwagowej) mogą być powiązane ze zwiększonym – w porównaniu do grupy osób zdrowych – nasileniem procesu martwienia się w trakcie zadania. Wyniki drugiego badania sugerują z kolei w zgodzie z Teorią Kontroli Uwagowej (Attentional Control Theory), że przynajmniej w grupie osób o silnej tendencji do martwienia się – w tym również osób z diagnozą schizofrenii -, proces martwienia się w trakcie zadania może być przyczyną uzyskiwania gorszych wyników w wybranych testach neuropoznawczych.

Magdalena Linke-Jankowska – III Klinika Psychiatryczna, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Trening funkcji poznawczych – czy wiemy jak działa?

Zaburzenia funkcji poznawczych u osób chorujących na schizofrenię w istotny sposób przyczyniają się do ich złego funkcjonowania w codziennym życiu. W literaturze przedmiotu istnieją  wystarczające dowody wskazujące, że trudności poznawcze doświadczane przez osoby chorujące na schizofrenię podlegają zmianie i mogą być łagodzone poprzez zastosowanie treningów funkcji poznawczych (Cognitive Remediation Therapy, CRT). Do tej pory trudno jest jednak przedstawić mechanizm wyjaśniający działanie CRT. Czy jest on jednak niezbędny? Wydaje się, że rozpowszechnianie tej metody leczenia może odbywać się na drodze empirycznej. Nowe badania nad skutecznością CRT dostarczają kolejnych informacji na temat jej użyteczności nie tylko jako metody służącej poprawie funkcjonowania poznawczego. Celem prezentacji jest przedstawienie aktualnego stanu wiedzy na temat CRT oraz zaprezentowanie badania własnego, którego celem była ocena wpływu komputerowego treningu funkcji poznawczych na funkcjonowanie poznawcze, psychospołeczne i nasilenie objawów psychopatologicznych u osób hospitalizowanych z rozpoznaniem schizofrenii. W badaniu wzięło udział 66 pacjentów. Osoby badane uczestniczyły w bogatym programie terapeutycznym oferowanym w oddziale oraz dodatkowo w 30 godzinach komputerowego treningu funkcji poznawczych lub w 30 godzinach aktywnego warunku kontrolnego. Uzyskane wyniki nie wykazały wyraźnej przewagi zastosowania komputerowego treningu funkcji poznawczych nad interwencjami niespecyficznymi w poprawie funkcjonowania poznawczego hospitalizowanych osób chorujących na schizofrenię, natomiast wskazały na jego przewagę w zmniejszeniu nasilenia objawów psychopatologicznych, zwłaszcza objawów negatywnych.

Dr hab., prof. Maryla Sawicka – Instytut Psychologii, Akademia Pedagogiki Specjalnej

Znaczenie treningów usprawniania poznawczego w efektywności programu naprawczego rehabilitacji osób chorych na schizofrenię

Prawie 80% osób z rozpoznaniem schizofrenii prezentuje różnego rodzaju deficyty poznawcze dotyczące, przede wszystkim: szybkości przetwarzania informacji, uwagi/czujności, pamięci roboczej, uczenia się werbalnego, myślenia i rozwiązywania problemów. Zaburzenia poznawcze są uważane za podstawę kształtowania się objawów negatywnych schizofrenii. Dysfunkcje poznawcze są silnie skorelowane ze złym rokowaniem funkcjonalnym oraz są lepszymi predyktorami ogólnego wyniku rehabilitacji niż objawy pozytywne schizofrenii. Należy zaznaczyć, że leczenie farmakologiczne i terapeutyczne może skutecznie zmniejszyć objawy pozytywne jednocześnie nie wpływając znacząco na poprawę funkcji poznawczych. Z tych powodów rehabilitacja poznawcza i ta przeprowadzana w modelu naprawczym cieszy się dużym zainteresowaniem wśród praktyków i teoretyków zainteresowanych rehabilitacją osób chorych na schizofrenię. W ujęciu można wyróżnić dwa rodzaje podejścia do rehabilitacji poznawczej:

  • treningi przeprowadzane bez wyraźnie określonego u pacjenta deficytu, co oznacza że rehabilitacja jest oparta na systematycznym powtarzaniu zadania, które staje się coraz bardziej trudne i gdzie pacjenci uczą się niejawnie strategii metodą prób i błędów;
  • treningi umiejętności stosowania określonych strategii rozwiązywania zadań.

Model naprawczy w rehabilitacji stanowi inne podejście do roli jaką mogą pełnić treningi poznawcze w leczeniu osób chorych na schizofrenię. W modelu tym zakłada się, że podstawę trudności w funkcjonowaniu stanowią deficyty poznawcze. Z tego powodu bazą dla wszystkich innych oddziaływań rehabilitacyjnych jest, w pierwszej kolejności usprawnianie funkcjonowania poznawczego.

Celem prezentowanego badania jest określenie skuteczności treningów poznawczych stosowanych w modelu naprawczym rehabilitacji zaburzeń psychicznych.